B2B Marketing

Vì Sao Mô Hình Phễu Đang Đổi?

Vì Sao Mô Hình Phễu Đang Đổi?

Tóm tắt: Mô hình phễu giả định người mua đi qua một chuỗi giai đoạn tuần tự, từ nhận biết xuống tới mua, theo một đường thẳng có thể dự đoán và quản lý. Nhưng nghiên cứu hiện đại cho thấy thực tế khác hẳn: cái phễu vẽ ra một đường thẳng, trong khi người mua đi theo vòng. Hành trình mua thật là một vòng lặp hỗn loạn giữa khám phá và đánh giá, phần lớn vô hình, bị tác động bởi nhiều nguồn thông tin, và thường do cả một hội đồng mua hàng cùng quyết định. Trong mô hình 7B, đây là lý do cái phễu được thay bằng các bánh răng: phễu là cỗ máy của các giai đoạn tuần tự, còn 7B là cỗ máy của các bánh răng song song, luôn quay cùng lúc để tạo sự hiện diện thường trực trong tâm trí thị trường.

Cái phễu là một trong những hình ảnh thống trị marketing lâu đời nhất. Gần như bất kỳ ai từng học marketing, làm sales, xây CRM, chạy quảng cáo, thiết kế landing page, hay quản lý khách hàng tiềm năng đều đã từng nhìn thấy nó. Một cái phễu rộng ở phía trên, hẹp dần ở phía dưới, người mua bước vào ở đỉnh, đi qua từng nấc, rồi một phần nhỏ rơi xuống đáy và trở thành khách hàng. Hình ảnh đó quá quen thuộc đến mức nó gần như trở thành một sự thật hiển nhiên. Người ta không còn hỏi cái phễu có đúng không, họ chỉ hỏi làm sao để tối ưu nó.

Nhưng chính những thứ quá quen lại thường nguy hiểm nhất, vì chúng có thể sống sót rất lâu sau khi thực tại mà chúng mô tả đã biến mất. Cái phễu từng là một cách hình dung hợp lý về hành trình mua, nhất là trong một thế giới nơi người bán kiểm soát phần lớn thông tin, người mua có ít nguồn tham khảo độc lập, và quá trình ra quyết định đơn giản hơn nhiều. Nhưng thế giới đó không còn là thế giới B2B hôm nay. Người mua bây giờ tự nghiên cứu trước khi nói chuyện với sales, tham khảo đồng nghiệp, hỏi cộng đồng, xem review, đọc tài liệu, nghe podcast, tham dự webinar, so sánh nhiều nhà cung cấp, rồi quay lại bàn nội bộ với nhiều người cùng tham gia quyết định.

Nói cách khác, cái phễu kể một câu chuyện rất gọn gàng, nhưng hành vi mua thật lại không gọn gàng. Cái phễu kể rằng người mua đi theo một đường thẳng, từng bước một, từ nhận biết tới quan tâm, từ quan tâm tới cân nhắc, từ cân nhắc tới quyết định. Nhưng trong thực tế, người mua B2B đi lòng vòng, quay lui, nhảy cóc, tạm dừng, đổi hướng, mở rộng lại danh sách lựa chọn sau khi tưởng đã thu hẹp, hoặc đưa thêm người vào hội đồng mua hàng ngay khi tưởng thương vụ đã gần xong. Khoảng cách giữa câu chuyện gọn gàng của cái phễu và thực tế hỗn loạn của hành vi mua chính là lý do mô hình phễu đang đổi.

Bài này không nhằm nói rằng cái phễu vô dụng tuyệt đối, hay tất cả những ai từng dùng phễu đều sai. Cái phễu từng có vai trò của nó. Nó giúp doanh nghiệp hình dung rằng không phải ai biết tới mình cũng sẽ mua, rằng số lượng người sẽ giảm dần qua từng bước, và rằng marketing cần phối hợp với sales để biến sự chú ý thành doanh thu. Nhưng một mô hình có ích trong một thời kỳ không nhất thiết còn đủ tốt trong thời kỳ khác. Vấn đề của cái phễu không phải là nó chưa từng đúng, mà là nó không còn mô tả đúng mức độ phức tạp của hành trình mua hiện đại, đặc biệt trong B2B.

Trước hết, hãy định nghĩa rõ. Mô hình phễu là cách hình dung hành trình mua như một chuỗi giai đoạn tuần tự, thường bắt đầu từ nhận biết, sau đó đến quan tâm, cân nhắc, quyết định, rồi mua hàng. Số lượng người giảm dần qua mỗi giai đoạn, tạo thành hình phễu. Giả định nền của mô hình này là hành trình mua diễn ra theo một chiều từ trên xuống dưới, người mua đi qua từng giai đoạn theo trình tự, và doanh nghiệp có thể quản lý hành trình đó bằng cách đẩy người mua từ nấc này sang nấc tiếp theo.

Nghe thì hợp lý, nhưng chính ba giả định đó đang bị thực tế phá vỡ. Người mua không đi một chiều. Các giai đoạn không diễn ra tuần tự. Và doanh nghiệp không nhìn thấy đủ hành trình để quản lý người mua như cách cái phễu gợi ý. Khi ba giả định nền cùng lung lay, thứ cần đổi không chỉ là cách vẽ cái phễu, mà là toàn bộ cách nghĩ về hành trình mua.

Cái phễu được sinh ra cho một thế giới đã biến mất

Để hiểu vì sao mô hình phễu đang đổi, đầu tiên phải nhìn lại nó thật sự cũ đến mức nào, và quan trọng hơn, nó được sinh ra cho thế giới nào. Hình ảnh phễu có gốc từ các mô hình quảng cáo và bán hàng đầu thế kỷ hai mươi, gắn với những ý tưởng như chú ý, quan tâm, mong muốn, hành động. Đó là thời kỳ thị trường truyền thông đơn giản hơn nhiều, số lượng kênh ít hơn nhiều, thông tin khan hiếm hơn nhiều, và người bán có quyền kiểm soát lớn hơn nhiều đối với những gì người mua biết về sản phẩm.

Trong thế giới đó, hành trình mua có thể được hình dung tương đối tuyến tính. Một người nhìn thấy quảng cáo, bắt đầu chú ý, trở nên quan tâm, hình thành mong muốn, rồi hành động. Tất nhiên thực tế lúc nào cũng phức tạp hơn sơ đồ, nhưng vào thời đó, người mua có ít nguồn thông tin độc lập hơn, ít cộng đồng để hỏi hơn, ít công cụ so sánh hơn, và ít cơ hội tự nghiên cứu hơn. Nếu họ muốn hiểu một sản phẩm, họ thường phải nghe từ người bán, từ quảng cáo, từ đại lý, từ nhân viên tư vấn, hoặc từ một số nguồn truyền thông rất giới hạn.

Cái phễu mô tả thế giới đó khá tốt vì quyền lực thông tin nghiêng về phía người bán. Người bán có thể phát thông điệp ra thị trường, dẫn dắt người mua qua từng bước, rồi theo dõi tương đối rõ quá trình chuyển đổi. Trong bối cảnh đó, ý tưởng đẩy người mua từ nhận biết xuống hành động không phải hoàn toàn vô lý. Nó phù hợp với một thời đại nơi hành trình mua ngắn hơn, ít phân mảnh hơn, ít nguồn thông tin hơn, và ít người tham gia quyết định hơn.

Nhưng thế giới đó đã biến mất. Người mua B2B hôm nay không còn ngồi chờ người bán giáo dục họ. Họ tự tìm kiếm trên Google, đọc bài phân tích, xem video, hỏi trong nhóm kín, nghe podcast, theo dõi chuyên gia trên LinkedIn, tham khảo đồng nghiệp cũ, đọc review trên các nền tảng so sánh, tham dự event ngành, và tự xây dựng quan điểm trước khi họ để lại bất kỳ dấu vết nào trong hệ thống của bạn. Khi họ điền form, gửi email, hay đặt lịch gặp sales, rất có thể họ đã đi qua một đoạn dài của hành trình mà bạn hoàn toàn không nhìn thấy.

Sự thay đổi này làm lung lay giả định lớn nhất của cái phễu: người bán không còn là người điều phối chính của hành trình mua. Trong quá khứ, doanh nghiệp có thể tưởng tượng rằng mình đang đưa người mua đi từ nấc này sang nấc khác. Hôm nay, người mua tự đi phần lớn con đường của họ, theo nhịp riêng của họ, với những nguồn ảnh hưởng mà bạn không kiểm soát được. Họ có thể biết tới bạn từ một bài viết, quên bạn trong ba tháng, nghe một người trong ngành nhắc lại tên bạn, tìm kiếm bạn trên Google, đọc case study của bạn, rồi im lặng thêm nửa năm trước khi thật sự bước vào chu kỳ mua.

Trong B2B, sự thay đổi còn mạnh hơn vì người mua hiếm khi là một cá nhân đơn độc. Một thương vụ phần mềm doanh nghiệp, một hợp đồng dịch vụ tư vấn, một dự án sản xuất, một giải pháp hạ tầng, hay một hợp đồng công nghệ thường liên quan tới nhiều người: CEO, CFO, CTO, CMO, người dùng cuối, đội mua hàng, pháp lý, tài chính, vận hành, bảo mật, hoặc các cố vấn bên ngoài. Mỗi người bước vào hành trình ở một thời điểm khác nhau, mang theo một mối quan tâm khác nhau, dùng một tiêu chí đánh giá khác nhau, và có thể kéo cả nhóm quay lại những câu hỏi tưởng đã giải quyết xong.

Đây là điều cái phễu rất khó mô tả. Một cái phễu giả định có một người mua đi qua một chuỗi giai đoạn. Nhưng một thương vụ B2B thật thường có nhiều người mua theo nghĩa rộng, mỗi người lại có một hành trình nhỏ riêng. Người dùng cuối có thể đã rất thích giải pháp, nhưng CFO vẫn chưa bị thuyết phục về chi phí. CTO có thể chấp nhận về mặt kỹ thuật, nhưng bộ phận pháp lý còn lo về điều khoản dữ liệu. CEO có thể đồng ý về mặt chiến lược, nhưng đội vận hành lại sợ thay đổi quy trình. Vậy thương vụ đó đang ở giai đoạn nào của phễu? Nhận biết, cân nhắc, đánh giá, hay quyết định? Câu trả lời thường là: tất cả cùng lúc, tùy nhìn từ người nào trong hội đồng mua hàng.

Đây là lý do nói cái phễu đang đổi không phải là chạy theo một thuật ngữ mới. Đó là phản ứng trước một thực tế mới. Cái phễu là một mô hình hơn trăm tuổi, được xây cho một thế giới nơi thông tin khan hiếm, hành trình mua đơn giản hơn, và quyền lực thông tin nghiêng về phía người bán. Thế giới B2B hôm nay thì ngược lại: thông tin dư thừa, hành trình phân mảnh, quyết định tập thể, và phần lớn ảnh hưởng diễn ra ngoài tầm nhìn của doanh nghiệp. Không có gì ngạc nhiên khi một tấm bản đồ cũ ngày càng không còn khớp với vùng đất mới.

Điểm quan trọng ở đây không phải là phủ nhận toàn bộ lịch sử của cái phễu. Cái phễu từng giúp nhiều thế hệ marketer suy nghĩ có hệ thống hơn về chuyển đổi. Nhưng nó đã bị kéo quá xa khỏi phạm vi hữu dụng ban đầu. Nó không chỉ được dùng như một hình ảnh minh họa, mà trở thành cách doanh nghiệp tổ chức marketing, đo lường hiệu quả, phân bổ ngân sách, thiết kế nội dung, đánh giá sales, và thậm chí hiểu sai người mua. Khi một mô hình cũ bắt đầu điều khiển cả hệ thống vận hành trong một thực tại mới, nó không còn là một sơ đồ vô hại. Nó trở thành một lăng kính làm méo sự thật.

Bằng chứng hiện đại: hành trình mua là một vòng lặp, không phải đường thẳng

Đây không chỉ là một lập luận cảm tính hay một quan sát từ kinh nghiệm. Nhiều nghiên cứu hiện đại đã chỉ ra rằng hành trình mua thật sự không tuyến tính như cái phễu mô tả. Một trong những nghiên cứu quan trọng nhất là nghiên cứu năm 2020 của đội khoa học hành vi Google về cái họ gọi là “mớ hỗn độn ở giữa” của hành trình mua. Cách gọi này rất đáng chú ý, vì nó thừa nhận điều mà nhiều mô hình marketing cố né tránh: phần giữa của hành trình mua không gọn gàng, không sạch sẽ, không đi theo đường thẳng, và không dễ đóng khung bằng các giai đoạn tuần tự.

Google quan sát rằng giữa khoảnh khắc một người nhận ra nhu cầu và khoảnh khắc họ thật sự mua, không có một con đường thẳng đi xuống. Thay vào đó, người mua liên tục di chuyển qua lại giữa hai trạng thái lớn: khám phá và đánh giá. Khi khám phá, họ mở rộng thế giới lựa chọn của mình. Họ tìm thêm nhà cung cấp, thêm giải pháp, thêm thông tin, thêm cách hiểu mới về vấn đề. Khi đánh giá, họ thu hẹp lại. Họ so sánh, loại bỏ, cân nhắc rủi ro, xem bằng chứng, kiểm tra độ tin cậy, rồi tạm chọn một vài phương án có vẻ phù hợp hơn.

Điểm phá vỡ tư duy phễu nằm ở chỗ người mua không khám phá một lần rồi đánh giá một lần. Họ lặp lại hai trạng thái này nhiều lần. Họ có thể đang đánh giá rất sâu một nhà cung cấp, rồi bất ngờ đọc được một quan điểm mới khiến họ mở rộng lại danh sách lựa chọn. Họ có thể đã thu hẹp xuống còn hai phương án, rồi một thành viên nội bộ đặt câu hỏi về tính bảo mật, khiến cả nhóm quay lại tìm hiểu thêm các giải pháp khác. Họ có thể gần ra quyết định, rồi một thay đổi ngân sách khiến tiêu chí đánh giá phải viết lại. Trong thực tế, người mua không đi qua các giai đoạn như đi qua các căn phòng có cửa đóng lại phía sau. Họ đi qua một vòng lặp, trong đó cánh cửa nào cũng có thể mở lại.

Đây là lý do câu “cái phễu vẽ ra một đường thẳng, nhưng người mua đi theo vòng” quan trọng. Nó không chỉ là một câu nói cho hay. Nó tóm đúng sự khác biệt giữa mô hình và thực tế. Cái phễu vẽ một chuyển động một chiều, từ rộng xuống hẹp. Nhưng người mua thật sự liên tục mở rộng và thu hẹp, rồi lại mở rộng, rồi lại thu hẹp. Cái phễu nói rằng người mua đi từ nhận biết tới cân nhắc tới quyết định. Nhưng vòng lặp khám phá và đánh giá cho thấy một người có thể đã ở rất gần quyết định mà vẫn quay lại nhận biết một loại giải pháp mới, hoặc đã cân nhắc một nhà cung cấp mà vẫn chưa thật sự hiểu vấn đề họ cần giải quyết.

Trong B2B, vòng lặp này còn phức tạp hơn vì có nhiều người cùng tham gia. Một cá nhân có thể đã đi rất xa trong quá trình đánh giá, nhưng một thành viên khác trong hội đồng mua hàng mới chỉ bắt đầu khám phá. Một người có thể quan tâm tới ROI, người khác quan tâm tới rủi ro triển khai, người khác quan tâm tới tích hợp kỹ thuật, người khác quan tâm tới uy tín nhà cung cấp. Mỗi người có một vòng lặp khám phá và đánh giá riêng, và những vòng lặp đó va vào nhau trong quá trình ra quyết định tập thể. Vì vậy, hành trình mua B2B không chỉ là một vòng lặp. Nó là nhiều vòng lặp chồng lên nhau.

Các nghiên cứu về hành vi mua B2B hiện đại cũng cho thấy người mua không thực hiện các “việc cần làm khi mua” theo trình tự gọn gàng. Họ phải nhận diện vấn đề, khám phá giải pháp, xây dựng yêu cầu, chọn nhà cung cấp, kiểm chứng, tạo đồng thuận nội bộ, và chuẩn bị cho quyết định. Nhưng những việc này không xếp hàng ngay ngắn như các nấc của một cái phễu. Chúng diễn ra song song, đan xen, lặp lại, và thường bị kéo ngược bởi những câu hỏi mới. Một nhóm mua hàng có thể vừa đang xây dựng yêu cầu kỹ thuật, vừa so sánh nhà cung cấp, vừa thuyết phục CFO, vừa kiểm chứng case study, vừa hỏi thêm người quen trong ngành xem giải pháp này có đáng tin không.

Nếu nhìn bằng tư duy phễu, cảnh tượng đó rất rối. Bạn sẽ cố hỏi: họ đang ở giai đoạn nào? Họ là MQL hay SQL? Họ ở đầu phễu, giữa phễu, hay cuối phễu? Nhưng những câu hỏi đó nhiều khi không còn giúp ta hiểu đúng thực tại. Một tài khoản có thể biểu hiện như đang ở cuối phễu vì họ yêu cầu báo giá, nhưng bên trong hội đồng mua hàng vẫn còn người chưa đồng ý rằng vấn đề này đáng ưu tiên. Một tài khoản khác có thể im lặng hoàn toàn, không điền form, không phản hồi outbound, nhưng nội bộ họ đã thảo luận về bạn nhiều tháng và chỉ còn chờ ngân sách được duyệt. Dấu vết bạn thấy không phải lúc nào cũng phản ánh đúng trạng thái thật của hành trình mua.

Cộng thêm một sự thật nữa làm cái phễu càng khó áp dụng: phần lớn hành trình này vô hình với người bán. Người mua khám phá và đánh giá trong những nơi bạn không thấy. Họ nhắn tin riêng cho bạn bè, hỏi trong nhóm kín, đọc bài mà không đăng ký, nghe podcast mà không để lại dữ liệu, xem bài LinkedIn mà không nhấp, lưu lại một nhận xét trong đầu, trao đổi trong cuộc họp nội bộ, hoặc nghe một lời giới thiệu từ người họ tin. Những tương tác này có thể ảnh hưởng mạnh tới quyết định mua, nhưng chúng không hiện lên trong dashboard của bạn.

Đây là nơi bài về sự lan truyền kín trở nên quan trọng. Nếu phần lớn ảnh hưởng thật diễn ra trong bóng tối, cái phễu càng tạo ra một ảo giác nguy hiểm: ảo giác rằng bạn đang thấy hành trình. Bạn nhìn vào CRM và nghĩ rằng mình biết người mua đang ở đâu. Bạn nhìn vào form submit, email open, website visit, ad click, và tưởng đó là bản đồ hành trình mua. Nhưng những gì bạn thấy chỉ là phần nổi. Phần chìm, đôi khi mới là phần quyết định, lại nằm ngoài hệ thống đo lường.

Vì vậy, bằng chứng hiện đại không chỉ nói rằng người mua đi vòng. Nó còn nói rằng bạn không nhìn thấy hết vòng đó. Đây là hai cú đánh cùng lúc vào tư duy phễu. Một, hành trình không tuyến tính. Hai, hành trình không hoàn toàn quan sát được. Nếu hành trình vừa không đi theo đường thẳng, vừa phần lớn vô hình, thì việc cố quản lý nó như một chuỗi giai đoạn tuần tự là một nỗ lực sai nền tảng.

Sự thật sâu hơn: hành trình mua là một hệ hỗn loạn

Mớ hỗn độn ở giữa mô tả rất tốt phần ta quan sát được: người mua lặp đi lặp lại giữa khám phá và đánh giá. Nhưng bên dưới hiện tượng đó còn có một sự thật sâu hơn về bản chất của hành trình mua. Hành trình mua không chỉ phi tuyến, nó còn không thể dự đoán chính xác ở cấp độ cá nhân. Bạn không thể biết trước một người mua cụ thể sẽ đi qua những bước nào, theo thứ tự nào, mất bao lâu, bị ảnh hưởng bởi ai, hoặc điều gì sẽ khiến họ thay đổi hướng.

Một người có thể đọc bài viết của bạn hôm nay, hoàn toàn im lặng trong sáu tháng, rồi bất ngờ quay lại vì một cuộc họp nội bộ làm vấn đề trở nên cấp bách. Một hội đồng mua hàng có thể đã thống nhất chọn bạn, nhưng một lãnh đạo mới được bổ nhiệm lại kéo toàn bộ dự án quay về điểm xuất phát. Một khách hàng có thể tưởng như không quan tâm, nhưng thật ra đang âm thầm dùng nội dung của bạn để thuyết phục nội bộ. Một thương vụ có thể tưởng như đã mất, rồi quay lại sau một năm vì nhà cung cấp cũ triển khai thất bại. Những chuyển động này không thể được dự đoán bằng một sơ đồ tuyến tính.

Lý do là mỗi hành trình mua là kết quả của rất nhiều yếu tố nhỏ tương tác với nhau. Có yếu tố đến từ bên trong doanh nghiệp khách hàng: ngân sách, chính trị nội bộ, áp lực tăng trưởng, thay đổi lãnh đạo, rủi ro vận hành, ưu tiên của từng phòng ban. Có yếu tố đến từ thị trường: đối thủ ra sản phẩm mới, quy định thay đổi, công nghệ mới xuất hiện, khách hàng cuối thay đổi hành vi. Có yếu tố đến từ niềm tin cá nhân: một lời khuyên từ người quen, một trải nghiệm xấu trong quá khứ, một case study đúng ngành, một cảm giác rằng thương hiệu này có vẻ đáng tin hơn thương hiệu kia. Những yếu tố nhỏ này không cộng lại theo cách tuyến tính. Chúng tương tác, khuếch đại, triệt tiêu, và đôi khi tạo ra bước ngoặt rất lớn từ một tín hiệu rất nhỏ.

Đây là đặc tính của một hệ hỗn loạn. Trong một hệ hỗn loạn, bạn có thể nhìn thấy một số quy luật ở cấp độ tổng thể, nhưng rất khó dự đoán chính xác đường đi của từng trường hợp riêng lẻ. Bạn có thể biết rằng người mua thường lặp lại giữa khám phá và đánh giá, nhưng bạn không thể biết chính xác người mua A sẽ lặp bao nhiêu lần, ở điểm nào, vì tác nhân nào, và trong bao lâu. Bạn có thể biết rằng thương hiệu mạnh làm tăng khả năng được nhớ tới khi nhu cầu xuất hiện, nhưng bạn không thể biết chính xác bài viết nào, cuộc trò chuyện nào, hay lần xuất hiện nào sẽ trở thành khoảnh khắc kích hoạt một thương vụ cụ thể.

Tôi gọi sự thật sâu hơn này là Thuyết Logic Hỗn Loạn. Cái phễu là một mô hình của trật tự. Nó giả định có một con đường có thể biết trước, có những nấc có thể đặt tên, có những trạng thái có thể đo, và có một trình tự có thể quản lý. Nhưng hành trình mua thật sự là một hệ hỗn loạn, nơi con đường cụ thể của từng người mua không thể biết trước. Mớ hỗn độn ở giữa là biểu hiện quan sát được của sự hỗn loạn này. Còn sự thất bại của cái phễu đến từ việc nó cố áp một câu chuyện trật tự lên một thực tại vốn không vận hành theo trật tự đó.

Điểm này rất quan trọng, vì nếu ta chỉ nói “hành trình mua không tuyến tính”, nhiều người sẽ phản ứng bằng cách vẽ lại cái phễu thành vòng tròn. Họ thêm vài mũi tên quay lui, nối vài giai đoạn lại với nhau, rồi nghĩ rằng vấn đề đã được giải quyết. Nhưng nếu bản chất hành trình mua là một hệ hỗn loạn, thì vấn đề không chỉ nằm ở hình dạng sơ đồ. Vấn đề nằm ở giả định rằng ta có thể mô tả đường đi của người mua bằng một chuỗi trạng thái cố định. Dù bạn vẽ đường thẳng, vòng tròn, xoắn ốc, hay mạng lưới, nếu bạn vẫn nghĩ người mua phải đi qua những giai đoạn rời rạc theo một trật tự có thể quản lý, bạn vẫn đang đứng trong tư duy cũ.

Sự hỗn loạn này dẫn tới một kết luận chiến lược rất lớn. Nếu bạn không thể dự đoán con đường cụ thể của người mua, bạn không thể quản lý họ bằng cách đẩy họ qua các giai đoạn theo trình tự. Không có một trình tự đáng tin để đẩy. Thay vào đó, bạn phải xây một hệ thống hiện diện thường trực, để dù người mua đang ở đâu trong vòng lặp hỗn loạn của họ, họ vẫn có thể gặp bạn, nhớ tới bạn, tin bạn, tìm thấy bạn, kiểm chứng bạn, và tiến gần hơn tới quyết định khi thời điểm chín muồi.

Đây là khác biệt nền tảng giữa tư duy quản lý hành trình và tư duy hiện diện trong thị trường. Tư duy quản lý hành trình hỏi: người mua đang ở giai đoạn nào, và làm sao đẩy họ sang giai đoạn tiếp theo? Tư duy hiện diện hỏi: người mua có thể đang ở bất kỳ đâu trong vòng lặp hỗn loạn, vậy hệ thống của ta đã đủ hiện diện, đủ đáng nhớ, đủ đáng tin, đủ dễ tìm, đủ dễ kiểm chứng, và đủ dễ mua chưa? Câu hỏi thứ hai phù hợp hơn nhiều với thực tế B2B hôm nay.

Vì sao mô hình phễu đang đổi: từ giai đoạn sang bánh răng

Khi đặt tất cả điều này vào mô hình 7B, lý do cái phễu được thay thế trở nên rõ ràng hơn. Sự thay thế đó có thể tóm gọn trong một chuyển đổi cốt lõi: từ giai đoạn sang bánh răng. Đây là điểm trung tâm của bài này, vì nó không chỉ nói cái phễu sai ở đâu, mà còn giải thích vì sao mô hình 7B dùng hình ảnh bánh răng thay vì cố tạo ra một cái phễu mới.

Cái phễu là một cỗ máy của các giai đoạn. Một giai đoạn là thứ người mua đi qua, rồi được giả định là bỏ lại phía sau. Bạn ở giai đoạn nhận biết, rồi chuyển sang quan tâm. Bạn ở giai đoạn quan tâm, rồi chuyển sang cân nhắc. Bạn ở giai đoạn cân nhắc, rồi chuyển sang quyết định. Toàn bộ logic này dựa trên ý tưởng rằng hành trình mua có trình tự, có một chiều, và có sự tiến triển tương đối ổn định từ trạng thái thấp tới trạng thái cao hơn.

Nhưng nếu người mua liên tục quay lại, nếu nhiều người trong hội đồng mua hàng ở nhiều trạng thái khác nhau cùng lúc, nếu phần lớn ảnh hưởng diễn ra ngoài tầm nhìn, và nếu hành trình mua là một hệ hỗn loạn, thì khái niệm “giai đoạn” bắt đầu yếu đi. Người mua không đơn giản đi qua nhận biết rồi bỏ lại nhận biết. Họ có thể cần được nhắc lại về bạn nhiều lần trong suốt nhiều tháng. Họ không đi qua tin cậy rồi bỏ lại tin cậy. Niềm tin phải được củng cố liên tục, đặc biệt khi thương vụ lớn và rủi ro cao. Họ không đi qua khám phá rồi bỏ lại khám phá. Một thông tin mới có thể kéo họ quay lại mở rộng lựa chọn bất kỳ lúc nào.

Mô hình 7B là một cỗ máy của các bánh răng. Một bánh răng không phải thứ người mua đi qua một lần rồi bỏ lại. Một bánh răng là thứ luôn luôn quay. Broadcast luôn quay để tạo sự hiện diện rộng và liên tục. Buzz luôn quay để tạo thảo luận, lan truyền, và sự chú ý trong thị trường. Browse luôn quay để người mua có thể tự nghiên cứu khi họ muốn. Buy luôn quay để những người đã sẵn sàng có thể chuyển đổi dễ dàng. Believer luôn quay để biến khách hàng, người theo dõi, và người tin thành lực lượng khuếch đại. Backing luôn quay để tạo bằng chứng, uy tín, và sự bảo chứng. Bridge luôn quay để kết nối doanh nghiệp với các hệ sinh thái, đối tác, cộng đồng, và các điểm chạm ngoài kênh sở hữu.

Điểm khác biệt nằm ở chữ “luôn”. Trong tư duy phễu, hoạt động marketing thường được chia theo người mua đang ở đâu trong hành trình. Nội dung này cho đầu phễu, nội dung kia cho giữa phễu, nội dung nọ cho cuối phễu. Trong tư duy bánh răng, các chức năng không chờ người mua bước vào đúng giai đoạn mới hoạt động. Chúng chạy song song, vì người mua có thể tiếp xúc với bạn ở bất kỳ điểm nào, theo bất kỳ thứ tự nào, với bất kỳ nhu cầu nào tại thời điểm đó. Một người chưa sẵn sàng mua vẫn có thể cần bằng chứng uy tín. Một người đang so sánh nhà cung cấp vẫn có thể bị ảnh hưởng bởi Buzz. Một người vừa biết tới bạn vẫn có thể tìm ngay case study. Một người đã là khách hàng vẫn có thể quay lại vai trò người giới thiệu trong Believer.

Đây là sự chuyển đổi cốt lõi giải thích vì sao mô hình phễu đang đổi. Một thế giới nơi hành trình mua tuyến tính và dự đoán được cần một cỗ máy của các giai đoạn, tức một cái phễu để đẩy người ta qua. Một thế giới nơi hành trình mua phi tuyến, hỗn loạn, vô hình, và do tập thể quyết định cần một cỗ máy của các bánh răng, tức một hệ thống các chức năng luôn chạy đồng thời cho toàn bộ thị trường. Cái phễu không sai vì nó xấu. Nó không còn khớp vì nó là cỗ máy của giai đoạn trong một thế giới đòi hỏi cỗ máy của bánh răng.

Mô hình 7B vì vậy không phải một cái phễu đẹp hơn. Nó là một loại cỗ máy khác về bản chất. Nó không hỏi làm sao để đẩy người mua từ trên xuống dưới. Nó hỏi làm sao để các bánh răng tạo nhu cầu, nuôi niềm tin, tăng khả năng được nhớ tới, tạo bằng chứng, kích hoạt thảo luận, hỗ trợ tự nghiên cứu, và mở đường mua hàng cùng quay một lúc. Khi các bánh răng này quay đồng thời, doanh nghiệp không còn phụ thuộc vào việc đoán người mua đang ở giai đoạn nào. Doanh nghiệp trở thành một sự hiện diện liên tục trong thị trường, để khi người mua tự đi qua vòng lặp của họ, họ nhiều lần gặp lại cùng một cái tên, cùng một quan điểm, cùng một bằng chứng, cùng một cảm giác tin cậy.

Điều này cũng giải thích vì sao chỉ vá víu cái phễu không đủ. Nhiều người đã cố sửa cái phễu bằng cách thêm nhiều giai đoạn hơn, vẽ nó thành vòng tròn, biến nó thành đồng hồ cát, thêm các mũi tên quay lui, hoặc gọi nó là flywheel theo nghĩa bề mặt. Những cách vẽ này có thể tốt hơn cái phễu tuyến tính cổ điển ở một mức nào đó, vì chúng thừa nhận rằng hành trình mua không đơn giản một chiều. Nhưng nếu bên dưới vẫn là tư duy giai đoạn, nếu bạn vẫn tin người mua cần được phân loại vào những trạng thái rời rạc để bị đẩy sang trạng thái tiếp theo, thì bản chất vấn đề chưa đổi.

Vấn đề thật không nằm ở số lượng giai đoạn. Nó nằm ở chính ý tưởng rằng giai đoạn là đơn vị trung tâm để hiểu hành trình mua. Chuyển từ giai đoạn sang bánh răng không phải là một bản vá. Nó là một cách nghĩ khác. Giai đoạn hỏi người mua đang ở đâu. Bánh răng hỏi hệ thống của bạn đang tạo lực ở đâu. Giai đoạn nhìn hành trình như một đường đi. Bánh răng nhìn thị trường như một hệ chuyển động. Giai đoạn muốn quản lý sự tiến triển của từng người mua. Bánh răng muốn tạo ra một môi trường ảnh hưởng đủ mạnh để người mua, dù đi theo đường nào, vẫn liên tục va vào bạn theo hướng có lợi.

Một vài ví dụ để thấy vì sao phễu không còn đủ

Hãy nhìn vào ngành phần mềm doanh nghiệp. Một công ty đang cân nhắc triển khai một hệ thống CRM, ERP, bảo mật, phân tích dữ liệu, hay quản lý vận hành. Ban đầu, một trưởng bộ phận có thể là người phát hiện vấn đề và bắt đầu tìm giải pháp. Sau đó, đội kỹ thuật tham gia để xem khả năng tích hợp. Tài chính tham gia để đánh giá chi phí. Pháp lý tham gia để xem điều khoản dữ liệu. Người dùng cuối tham gia để phản hồi về trải nghiệm. CEO hoặc ban điều hành tham gia khi quyết định ảnh hưởng tới chiến lược lớn hơn. Trong suốt quá trình đó, mỗi nhóm có thể kéo thương vụ quay lại một câu hỏi cũ. Một câu hỏi về bảo mật có thể làm danh sách nhà cung cấp mở rộng lại. Một câu hỏi về chi phí triển khai có thể làm cả nhóm xem lại yêu cầu. Một case study đúng ngành có thể đẩy một nhà cung cấp từ vị trí ngoài rìa vào danh sách ưu tiên.

Trong tư duy phễu, những lần quay lui này thường bị xem là rối, trễ, hoặc bất thường. Trong tư duy bánh răng, đó là hành vi bình thường của một hội đồng mua hàng B2B. Vì các bánh răng luôn quay, doanh nghiệp không cần chờ người mua “ở đúng giai đoạn” mới xuất hiện. Khi đội kỹ thuật cần tài liệu, Browse phải có. Khi CFO cần bằng chứng, Backing phải có. Khi người dùng cuối cần niềm tin, Believer phải có. Khi CEO cần thấy quan điểm chiến lược, Broadcast phải có. Khi thị trường cần nói về bạn mà không có bạn trong phòng, Buzz và sự lan truyền kín phải đã được gieo từ trước.

Trong ngành dịch vụ chuyên nghiệp, hành trình còn ngắt quãng hơn. Một doanh nghiệp có thể biết rằng họ cần tư vấn chiến lược, truyền thông, pháp lý, tài chính, nhân sự, hay chuyển đổi số, nhưng chưa đủ cấp bách để mua. Họ đọc vài bài viết, tham dự một buổi webinar, theo dõi một chuyên gia trên LinkedIn, rồi tạm dừng vì ưu tiên kinh doanh thay đổi. Sáu tháng sau, một vấn đề nội bộ xảy ra, hoặc một mục tiêu tăng trưởng mới xuất hiện, khiến nhu cầu quay lại. Lúc đó, cái tên đã nằm trong trí nhớ từ trước có lợi thế rất lớn. Không có cái phễu nào mô tả tốt một hành trình đứt đoạn như vậy, vì người mua không trượt đều từ trên xuống dưới. Họ biến mất, quay lại, im lặng, so sánh, hỏi người quen, rồi chỉ hành động khi thời điểm chín.

Trong tư duy phễu, những người chưa điền form có thể bị xem là chưa có giá trị. Trong tư duy 7B, họ có thể là thị trường tương lai đang được gieo hạt. Broadcast, Buzz, Browse, Believer, Backing và Bridge phải quay trước khi nhu cầu bùng lên, vì khi nhu cầu đã bùng lên thì trí nhớ và niềm tin không thể được tạo trong một đêm. Đây là lý do mô hình 7B nghiêng mạnh về tạo nhu cầu, thay vì chỉ chờ chuyển hoá nhu cầu có sẵn.

Trong ngành sản xuất, hành trình mua cũng không đi theo một chuỗi giai đoạn sạch sẽ. Một doanh nghiệp đang tìm nhà cung cấp linh kiện, thiết bị, vật liệu, máy móc, hoặc giải pháp công nghiệp có thể đồng thời làm nhiều việc: kiểm tra nhà cung cấp hiện tại, tìm lựa chọn thay thế, hỏi đối tác trong ngành, so sánh năng lực sản xuất, đánh giá chứng chỉ, xem rủi ro giao hàng, đàm phán giá, và thử mẫu kỹ thuật. Những hoạt động này không nằm gọn trong nhận biết, quan tâm, cân nhắc, quyết định. Chúng chồng lên nhau. Một người mua có thể đã đánh giá rất sâu về kỹ thuật nhưng vẫn đang khám phá thêm nhà cung cấp vì lo rủi ro phụ thuộc. Một đội mua hàng có thể đã có báo giá nhưng vẫn chưa có niềm tin. Một CEO có thể chỉ quan tâm tới năng lực dài hạn và uy tín đối tác, không quan tâm tới những nội dung “cuối phễu” theo nghĩa truyền thống.

Trong những ngành như vậy, tư duy phễu dễ dẫn doanh nghiệp tới sai lầm: tạo nội dung và hoạt động marketing theo từng tầng giả định, trong khi người mua thật đang cần nhiều loại bằng chứng cùng lúc. Họ cần thông tin kỹ thuật, bằng chứng uy tín, quan điểm chuyên môn, dấu hiệu tin cậy, sự hiện diện xã hội, và con đường liên hệ rõ ràng, tất cả đồng thời. Một cỗ máy bánh răng phù hợp hơn vì nó không cố ép các nhu cầu song song thành một chuỗi tuần tự.

Ba ví dụ này thuộc ba ngành khác nhau, nhưng cùng chỉ về một nguyên tắc: hành trình mua thật không tuần tự, nên một cỗ máy của các bánh răng luôn quay phù hợp hơn một cái phễu của các giai đoạn tuần tự. Người mua không đi theo sơ đồ của bạn. Họ đi theo vấn đề của họ, rủi ro của họ, tốc độ nội bộ của họ, và các nguồn ảnh hưởng mà họ tin. Marketing hiện đại phải chấp nhận điều đó thay vì tiếp tục giả vờ rằng chỉ cần tối ưu từng tầng phễu là đủ.

Ba sai lầm khi bám vào tư duy phễu

Sai lầm thứ nhất là quản lý người mua như thể họ đi một đường thẳng. Khi bạn tin người mua tiến tuần tự qua các giai đoạn, bạn sẽ thiết kế marketing như một hệ thống đẩy: đẩy từ nhận biết sang quan tâm, từ quan tâm sang cân nhắc, từ cân nhắc sang mua. Bạn sẽ bối rối khi người mua quay lui, nhảy cóc, im lặng, hoặc xuất hiện lại sau nhiều tháng. Bạn sẽ nghĩ họ “rớt phễu”, trong khi thực tế có thể họ chỉ đang tiếp tục vòng lặp khám phá và đánh giá ở nơi bạn không nhìn thấy. Cách sửa không phải là ép người mua đi đúng đường hơn, mà là chấp nhận rằng hành trình của họ phi tuyến, rồi xây sự hiện diện ở mọi điểm quan trọng cùng lúc.

Sai lầm thứ hai là tin rằng bạn nhìn thấy hành trình của người mua. Cái phễu tạo ra một ảo giác rất mạnh: chỉ cần nhìn vào CRM, bạn biết người mua đang ở đâu. Nhưng phần lớn hành trình mua B2B diễn ra trong bóng tối: các cuộc họp nội bộ, tin nhắn riêng, nhóm kín, lời giới thiệu, podcast, bài viết không được click, nội dung được đọc nhưng không điền form, và những lần thương hiệu được nhắc tới mà không có bất kỳ tracking nào ghi nhận. Khi bạn chỉ đo phần có ánh sáng, bạn dễ tưởng phần có ánh sáng là toàn bộ sự thật. Cách sửa là chấp nhận rằng hành trình mua phần lớn vô hình, và thay vì ám ảnh với việc gắn nhãn từng người mua vào từng giai đoạn, hãy xây một hệ thống đủ mạnh để được tìm thấy, được nhớ tới, và được tin dù người mua đang ở đâu.

Sai lầm thứ ba là cố vá cái phễu thay vì đổi cách nghĩ. Nhiều doanh nghiệp nhận ra phễu tuyến tính không còn đủ, nhưng phản ứng bằng cách thêm nhiều giai đoạn hơn, đặt tên mới cho từng tầng, vẽ thêm vòng tròn, hoặc thêm mũi tên quay lại. Những bản vá này có thể làm sơ đồ trông hiện đại hơn, nhưng chúng không xử lý vấn đề gốc nếu tư duy bên dưới vẫn là tư duy giai đoạn. Vấn đề không phải cái phễu thiếu một vài mũi tên. Vấn đề là hành trình mua không vận hành như một chuỗi giai đoạn rời rạc. Cách sửa là chuyển sang tư duy bánh răng: các chức năng marketing và niềm tin luôn chạy đồng thời cho toàn bộ thị trường, thay vì các giai đoạn mà người mua phải đi qua tuần tự.

Ba sai lầm này thường kéo theo một sai lầm lớn hơn: doanh nghiệp tối ưu cái nhìn của mình thay vì tối ưu trải nghiệm thật của người mua. Cái phễu giúp doanh nghiệp nhìn mọi thứ gọn hơn, nhưng không chắc giúp người mua ra quyết định dễ hơn. Người mua không cần bạn gắn nhãn họ là đầu phễu hay cuối phễu. Họ cần hiểu vấn đề rõ hơn, tin bạn hơn, kiểm chứng bạn dễ hơn, thuyết phục nội bộ dễ hơn, so sánh lựa chọn dễ hơn, và mua ít rủi ro hơn. Khi chuyển từ phễu sang bánh răng, trọng tâm cũng chuyển từ việc quản lý người mua sang việc tạo lực cho người mua tự tiến lên trong hành trình của họ.

Kết luận: cái phễu vẽ đường thẳng, người mua đi theo vòng

Quay lại chỗ tôi bắt đầu. Cái phễu là hình ảnh thống trị marketing hơn một thế kỷ, quen tới mức nhiều người không còn xem nó là một mô hình, mà xem nó như chính thực tại. Nhưng nó là một mô hình được sinh ra trong một thế giới mua hàng đơn giản hơn, nơi người bán kiểm soát nhiều thông tin hơn, người mua có ít nguồn tham khảo hơn, và quá trình ra quyết định ít phân mảnh hơn. Thế giới đó đã biến mất, nhất là trong B2B.

Bằng chứng hiện đại cho thấy hành trình mua không phải một đường thẳng đi xuống, mà là một vòng lặp hỗn loạn giữa khám phá và đánh giá. Người mua mở rộng lựa chọn, rồi thu hẹp, rồi lại mở rộng. Họ đánh giá, rồi nghi ngờ, rồi kiểm chứng, rồi quay lại khám phá. Trong B2B, vòng lặp đó còn phức tạp hơn vì có nhiều người cùng tham gia, mỗi người mang theo một mối quan tâm riêng, một tiêu chí riêng, và một mức độ sẵn sàng riêng. Phần lớn hành trình này lại vô hình với người bán, diễn ra trong các cuộc trò chuyện riêng, nghiên cứu độc lập, thảo luận nội bộ, và những điểm chạm không thể quy gán.

Sự thật sâu hơn là hành trình mua là một hệ hỗn loạn. Bạn có thể nhìn thấy một số quy luật tổng thể, nhưng không thể dự đoán chính xác đường đi của từng người mua cụ thể. Bạn không biết họ sẽ quay lại câu hỏi nào, bị tác động bởi ai, im lặng trong bao lâu, hay điều gì sẽ làm nhu cầu bùng lên. Vì vậy, bạn không thể quản lý hành trình mua bằng cách đẩy người ta qua các giai đoạn tuần tự như cái phễu gợi ý. Không có một trình tự đáng tin để đẩy.

Trong mô hình 7B, đây là lý do cái phễu được thay bằng các bánh răng. Phễu là cỗ máy của các giai đoạn, những thứ người mua được giả định là đi qua một lần rồi bỏ lại. 7B là cỗ máy của các bánh răng, những chức năng luôn luôn quay cùng lúc cho toàn bộ thị trường. Broadcast, Buzz, Browse, Buy, Believer, Backing và Bridge không chờ người mua đứng đúng tầng nào mới hoạt động. Chúng tạo ra sự hiện diện thường trực, để người mua dù đang ở đâu trong vòng lặp hỗn loạn của họ vẫn có thể gặp bạn, nhớ bạn, tin bạn, kiểm chứng bạn, và chọn bạn khi thời điểm tới.

Đừng cố vẽ một cái phễu đẹp hơn cho một hành trình không phải hình phễu. Vấn đề không nằm ở việc cái phễu cần thêm vài tầng, vài mũi tên, hay một hình dạng hiện đại hơn. Vấn đề nằm ở tư duy giai đoạn. Hành trình mua hôm nay không cần một sơ đồ ép người mua đi theo đường thẳng. Nó cần một cỗ máy tạo lực song song, bền bỉ, luôn quay. Đó là lý do ta phải chuyển từ tư duy giai đoạn sang tư duy bánh răng.

Để xem các khung thay thế cái phễu mà nhiều người đã đề xuất, hãy đọc bài về bốn khung thay thế phễu. Để hiểu sự thật sâu hơn về tính hỗn loạn của hành trình mua, hãy đọc bài về Thuyết Logic Hỗn Loạn. Để hiểu vì sao phần lớn hành trình mua là vô hình, hãy đọc bài về sự lan truyền kín. Và để hiểu cỗ máy bánh răng thay thế cái phễu, hãy đọc bài về mô hình bánh răng 7B.

Câu hỏi thường gặp

Mô hình phễu là gì?

Mô hình phễu hình dung hành trình mua như một chuỗi giai đoạn nối tiếp nhau: nhận biết, quan tâm, cân nhắc, quyết định, rồi mua hàng, với số người giảm dần qua từng nấc. Nó giả định người mua đi một chiều từ trên xuống dưới, và doanh nghiệp quản lý được hành trình đó bằng cách đẩy người mua sang nấc kế tiếp.

Vì sao mô hình phễu không còn đủ trong B2B?

Vì hành trình mua B2B không đi theo đường thẳng. Người mua lặp đi lặp lại giữa khám phá và đánh giá, phần lớn hành trình diễn ra ở những nơi người bán không nhìn thấy, và quyết định thường do cả một hội đồng mua hàng đưa ra, mỗi người ở một trạng thái khác nhau. Cái phễu vẽ một đường thẳng, còn người mua đi theo vòng.

Mô hình 7B khác cái phễu ở điểm nào?

Cái phễu là cỗ máy của các giai đoạn, những thứ người mua được giả định là đi qua một lần rồi bỏ lại. Mô hình 7B là cỗ máy của bảy bánh răng Broadcast, Buzz, Browse, Buy, Believer, Backing và Bridge, luôn quay cùng lúc cho toàn bộ thị trường, để người mua dù đang ở đâu trong vòng lặp vẫn gặp bạn, tin bạn và tìm thấy bạn khi thời điểm tới.

Nguồn tham chiếu

  1. Google (2020). Decoding Decisions: Making Sense of the Messy Middle. Nghiên cứu khoa học hành vi về vòng lặp khám phá và đánh giá trong hành trình mua.
  2. McKinsey (2009). The Consumer Decision Journey. Bài viết phê phán mô hình phễu tuyến tính và đề xuất cách nhìn hành trình quyết định dạng vòng.
  3. Gartner. Các nghiên cứu về hành vi mua B2B, đặc biệt là các việc cần làm khi mua diễn ra song song, lặp lại, và không tuần tự trong hội đồng mua hàng.
  4. Thuyết Logic Hỗn Loạn. Khung lý thuyết nền của mô hình 7B về tính phi tuyến, vô hình, và không thể dự đoán chính xác của hành trình mua.

Bắt đầu với một buổi tư vấn miễn phí

Chuyên gia The7 sẽ xem xét mục tiêu, ngân sách của bạn và đề xuất cách triển khai phù hợp.